Teatr im. Stefana Jaracza uważany jest za jeden z najstarszych w Łodzi. Jego historia rozpoczęła się w 1888 roku z inicjatywy aktora i reżysera Łucjana Kościeleckiego. Początkowo aktorzy tego teatru wystawiali spektakle na scenie jednego z dawnych łódzkich teatrów – „Victoria”. W 1909 roku Teatr przeniósł się na ulicę Cegielnianą, którą później przemianowano na cześć Stefana Jaracza. Sam teatr został przemianowany w 1949 roku. Przez lata działalności na scenie Teatru im. Stefana Jaracza zaprezentowano różnorodny repertuar: od zawsze aktualnych klasyków po współczesne produkcje, pisze lodz-trend.eu.
Powstanie teatru
Znany wielu łodzianom Teatr im. Stefana Jaracza powstał jako stały teatr miejski w 1888 roku z inicjatywy aktora i reżysera Łucjana Kościeleckiego, który jako aktor teatralny występował w wielu prowincjonalnych grupach teatralnych. Między innymi w zespole teatralnym Józefa Teksla – inicjatora powstania łódzkiego Teatru „Victoria”.
Scena tego właśnie teatru stała się miejscem występów aktorów Teatru im. Stefana Jaracza, zwanego wówczas Polskim, a później Miejskim. Wystawiał spektakle Teatr Polski także poza „Victorią”, np. na scenie „Teatru Wielkiego” Fryderyka Sellina, który pojawił się w mieście w 1901 roku.
Po pożarze w 1909 roku, który całkowicie zniszczył budynek teatru „Victoria” Teatr Polski przeniósł się do lokalu, który znajdował się przy ul. Cegielnianej (obecnie Stefana Jaracza).
Dyrektorem Teatru został znany polski aktor, reżyser i działacz teatralny Aleksander Zelwerowicz. W latach 1908-1909 kierował teatrem „Victoria”, jednak po spaleniu siedziby zakładu sztuki Zelwerowicz został zmuszony do poszukiwania nowego miejsca pracy.
Więc 1909 roku on objął kierownictwo Teatru Polskiego przy ul. Cegielnianej. Sezon teatralny rozpoczął się spektaklem „Klątwa” polskiego dramaturga i poety Stanisława Wyspiańskiego. Zelwerowicz zadbał również o to, by na scenie Teatru Polskiego widzowie mogli zobaczyć repertuar klasyczny, a mianowicie sztuki Williama Szekspira, Aleksandra Fredro, Henryka Ibsena i innych.
Wystawiano także komedyjki. Widzowie mogli cieszyć się produkcjami „Chluba naszego miasta”, „Ciemna plama”, „Białe pawie”, „Kobieta i pajac”.
Ostatni spektakl aktorzy zagrali na scenie Teatru Polskiego wieczorem 24 października 1911 roku, a po północy budynek teatru ogarnął płomień. Lokal spłonął niemal doszczętnie, a w działalności Teatru Polskiego nastąpiła przerwa. Swoją pracę Teatr wznowił już po zakończeniu I wojny światowej.
Działalność teatru w okresie międzywojennym
Sezon teatralny 1920-1921 w Teatrze Miejskim w Łodzi odbył się pod dyrekcją Aleksandra Zelwerowicza. Reżyser wystawiał na scenie polskie klasyki, a także sztuki Williama Szekspira i Moliera. W repertuarze zakładu sztuki znalazła się także polska dramaturgia współczesna, m.in. sztuki Jerzego Szaniawskiego i Stefana Żeromskiego.
Teatr Miejski zyskał szeroką sławę w czasach, gdy kierował nim Arnold Szyfman – reżyser teatralny, założyciel Teatru Polskiego w Warszawie. Szyfman objął kierownictwo łódzkiego Teatru w 1925 roku. Jednocześnie kierował Teatrem Polskim i Małym w Warszawie.
W latach 1925-1927 na scenie Teatru Miejskiego Szyfman wystawiał spektakle, które polubiły się mieszkańcom Warszawy. Łodzianie mogli odwiedzić inscenizacje sztuk Williama Szekspira „Sen nocy letniej” i „Otello”, „Nie-Boską komedię” Zygmunta Krasińskiego, spektakl filozoficzny „Henryk IV” Luigiego Pirandella oraz inscenizację dramatu „Róża” Stefana Żeromskiego.
W tym czasie na scenie łódzkiego Teatru zagrali znani polscy aktorzy. Byli wśród nich Kazimierz Junosza-Stępowski, Juliusz Osterwa, Stefan Jaracz, którego imię później przybrał Teatr, Aleksander Węgierko, Józef Węgrzyn, Mieczysława Ćwiklińska, Karolina Flora (Irena) Solska i inni.
W 1930 roku Teatr prowadził znany polski aktor i reżyser teatralny Karol Adwentowicz. Jego następczynią została polska aktorka i reżyserka Stanisława Wysocka. Kierowała łódzkim Teatrem przez cały sezon teatralny 1932-1933. Po niej kierownictwo teatru przejął reżyser Kazimierz Wroczyński. Kierował Zakładem sztuki do kwietnia 1939 roku.
W 1930 roku na scenie Teatru Miejskiego w Łodzi widzowie mogli zobaczyć inscenizację dramatu „Mazepa” polskiego pisarza Juliusza Słowackiego, inscenizację utworu „Uciekła mi przepióreczka” polskiego dramaturga Stefana Żeromskiego, a także inscenizacje Moliera, Maksyma Gorkiego, Henryka Szletyńskiego i innych.
Po wybuchu II wojny światowej we wrześniu 1939 roku Teatr zaprzestał działalności. W czasie okupacji Łodzi przez nazistów w lokalu działał Niemiecki Theater zu Litzmannstadt.
Lata powojenne i zmiana nazwy teatru
Nowa strona teatru rozpoczęła się w 1945 roku po zakończeniu II wojny światowej. W latach 1945-1949 w pomieszczeniu Teatru przy ul. Stefana Jaracza działał Teatr Wojska Polskiego. Swoją działalność Teatr rozpoczął od inscenizacji dramatu „Wesele” polskiego dramaturga Stanisława Wyspiańskiego.
W 1946 roku w teatrze powstała Scena Poetycka. W ramach tej inicjatywy łódzkiej publiczności zaprezentowano przedstawienie „Elektra” francuskiego nowelisty i dramaturga Jeana Giraudoux. Wkrótce jednak ówczesne komunistyczne władze miasta zakazały wyświetlania tego spektaklu (po wyzwoleniu Polski spod nazistów znalazła się ona w strefie wpływów ZSRR), a sama Scena Poetycka została zlikwidowana.
W latach 1946-1949 Teatrem Wojska Polskiego kierował polski reżyser teatralny i scenarzysta Leon Schiller. Podczas jego kierownictwa na scenie Teatru widzowie mogli zobaczyć inscenizacje dzieł Szekspira, Moliera, Fernando de Rojasa, Félixa Lope de Vega, Antona Czechowa, Nikołaja Gogola i innych.
Nie można było uniknąć inscenizacji przedstawień radzieckich, gdyż wówczas w Polsce dominującym nurtem w sztuce był realizm socjalistyczny.
W 1949 roku placówka kultury została przemianowana na Teatr im. Stefana Jaracza, a jego nowym szefem został polski reżyser i scenarzysta teatralny Iwo Gall. Niestety cenzura polityczna nie pozwoliła mu zrealizować wszystkich planów, więc w 1952 roku opuścił to stanowisko.
W latach 50. i 60. XX wieku w repertuarze Teatru im. Stefana Jaracza były spektakle światowych klasyków, a także spektakle polityczne, przedstawienia komediowe i muzyczne. W latach 60. na scenie Teatru powoli zaczęła pojawiać się współczesna dramaturgia zachodnia.
Repertuar teatru w latach 70.-90. XX wieku
W 1971 roku dyrektorem Teatru został Jan Maciejowski. W tym samym roku w Teatrze im. Stefana Jaracza otwarto Małą scenę.
W latach 70. odwiedzający Teatr mogli zobaczyć produkcję dzieł Williama Szekspira: „Hamlet”, „Romeo i Julia”, „Henryk IV”. Maciejowski wystawiał także polski dramat romantyczny, a na scenie Teatru zagrali znani polscy i europejscy aktorzy.
W 1979 roku Teatrem im. Stefana Jaracza w Łodzi kierował polski reżyser, aktor i scenarzysta Bogdan Hussakowski. Kierował placówką przez 13 lat. Za czasów jego kierownictwa Teatr im. Stefana Jaracza stał się jednym z najlepszych teatrów w Polsce, a repertuar placówki, jak pisali krytycy teatralni, „odznaczał się oryginalnością, odwagą i zamiłowaniem do prowokacji”.
W repertuarze teatru znalazły się utwory Augusta Strindberga, Eliasa Canettiego, Witolda Gombrowicza, Williama Szekspira, dzieła polskich klasyków i inne.
Współczesna dramaturgia obejmowała spektakle: „Wyjść” amerykańskiej pisarki Teatralnej Marshy Norman (1983), „Gorzkie łzy Petry von Kant” na podstawie sztuki Rainera Wernera Fassbindera (1985), „Chunga” peruwiańsko-hiszpańskiego dramaturga Mario Vargasa Llosy (1991).
W 1992 roku Bogdan Hussakowski odszedł ze stanowiska dyrektora Teatru im. Stefana Jaracza. Na swojego następcę wyznaczył reżysera i scenarzystę Waldemara Zawodzińskiego.
W 1990 roku łódzka publiczność mogła zobaczyć na scenie Teatru im. Stefana Jaracza inscenizacje klasyki światowej oraz współczesnego dramatu polskiego i zagranicznego.
