Teatr jest jedną z najstarszych form sztuki. Wydaje się, że zanurza widza w zupełnie inny świat, czyni go częścią tego świata. Powstanie i stawienie się zawodowego teatru w Łodzi rozpoczęło się w drugiej połowie XIX wieku. Chociaż do tej pory w mieście wystawiano spektakle amatorskich zespołów teatralnych, jednak szczegółowe informacje o nich praktycznie się nie zachowały. Najbardziej znanymi teatrami w Łodzi na przełomie XIX i XX wieku były: Teatr „Victoria”, teatry cukiernika i przedsiębiorcy Fryderyka Sellina, Teatr „Thalia”, nazywany niemieckim i inne, pisze lodz-trend.eu.
Z historii rozwoju teatru
Słowo „teatr” pochodzi z języka greckiego i oznacza „miejsce do oglądania”. Wzmianka o pierwszych przedstawieniach teatralnych pochodzi z 2500 roku p.n.e. Były to rytualne dramaty o charakterze religijnym w starożytnym Egipcie.
Na kontynencie europejskim teatr zaczął się rozwijać około VI-VII wieku p.n.e. w starożytnej Grecji. Były to wiejskie uroczystości ku czci Boga Dionizego. Podczas tych uroczystości wykonywano dytyramby z elementami spektakli teatralnych.
W Polsce teatr pojawił się w czasach średniowiecza – w XII-XIII wieku. Pierwotnie były to produkcje o treści religijnej, w języku łacińskim. Przedstawienia świeckie lub dworskie pojawiły się nieco później – w XIV wieku, a spektakle w języku polskim zaczęli wystawiać w XV wieku.
Jeśli chodzi o Łódź, pierwszym udokumentowanym przedstawieniem teatralnym na łódzkiej scenie był występ trupy teatralnej Ignacego Marzantowicza. Stało się to w 1844 roku w wynajętej drewnianej szopie należącej do znajdującego się tam zajazdu. Niewiele jest informacji o tym występie, podobnie jak o występach innych amatorskich zespołów.
W latach czterdziestych XIX wieku Łódź była aktywnie odwiedzana przez grupy aktorskie z innych polskich miast. Wśród nich znalazły się m.in. trupy teatralne Feliksa Pietrzykowskiego i Wincentego Raszewskiego. Występowali głównie w karczmie „Paradyz” lub w tzw. teatrze dla robotników fabryki przemysłowca Ludwika Geyera.
Fryderyk Sellin i jego królestwo teatralne
Powstanie profesjonalnego teatru w Łodzi rozpoczęło się w drugiej połowie XIX wieku. W tym czasie Łódź była miastem przemysłowym, które szybko się rozwijało — rosła liczba ludności, powstawały nowe fabryki i zakłady, przyjeżdżali tu z innych miast i krajów w poszukiwaniu lepszego życia.
Znaczący wkład w kształtowanie łódzkich tradycji teatralnych wniósł przedsiębiorca Fryderyk Sellin. Był właścicielem cukierni i restauracji przy ulicy Piotrkowskiej. Na początku lat pięćdziesiątych XIX wieku Sellin założył letni teatr w pobliżu swoich zakładów, który nosił nazwę „Pod Wiatrakiem”. Teatr działał do 1858 roku. Występowała tu jedna z amatorskich trup teatralnych w mieście.
W 1965 roku przedsiębiorca nabył posiadłość przy ulicy Konstantynowskiej 14. Przy tej ulicy Sellin otworzył kolejną cukiernię i restaurację o nazwie „Arkadia”. A w pobliżu swoich placówek przedsiębiorca wyposażył teatr, który również otrzymał nazwę „Arkadia”, chociaż w ludziach placówkę nazywano “Teatrem Sellina”. W teatrze występowały zarówno profesjonalne, jak i amatorskie zespoły teatralne. Dla publiczności wystawiano sztuki Friedricha Schillera i Aleksandra Fredry.
W 1881 roku budynek “Teatru Arkadia” przeszedł rekonstrukcję. Po odnowie placówka została przemianowana na „Theatre-Variete”. Repertuar teatru składał się głównie z lekkich spektakli komediowych i był skierowany do niemieckojęzycznej publiczności.
Oprócz wspomnianego teatru na początku 1870 roku Sellin założył na terenie swoich placówek “Teatr Letni”, który działał w ciepłym okresie roku. W 1898 roku na miejscu Teatru Letniego wzniesiono murowany budynek nowego teatru, który otrzymał nazwę „Apollo”. Był to budynek w stylu neorenesansowym, którego sala teatralna mogła pomieścić 800 osób.
W 1901 roku Fryderyk Sellin rozpoczął renowację „Theatre-Variete”. Na miejscu placówki wzniesiono nowy budynek w stylu neorenesansowym. Autorem projektu obu budynków był architekt Adolf Zeligson.
Dlatego zamiast „Theatre-Variete” pojawił się „Teatr Wielki”. W pełni odpowiadał swojej nazwie, bo był to teatr z największą widownią w Łodzi. Sala teatralna mogła pomieścić 1250 osób. Budynek został wyposażony w centralne ogrzewanie, silniki elektryczne na potrzeby sceny obrotowej oraz oświetlenie elektryczne z własnego generatora.
Początkowo „Teatr Wielki” Sellina cieszył się popularnością wśród łodzian, ale później liczba odwiedzających znacznie się zmniejszyła. Dlatego w 1912 roku przedsiębiorca został zmuszony do sprzedaży swoich teatrów z powodu ich nieopłacalności.
Pod koniec I wojny światowej budynek „Teatru Wielkiego” był używany jako niemiecki szpital wojskowy. W 1920 roku budynek teatru spłonął.
Łódzki Teatr „Victoria”
Poważnym konkurentem dla teatrów Fryderyka Sellina był Teatr „Victoria”. Jest to jeden z najstarszych profesjonalnych teatrów w Łodzi, który nie przetrwał do dziś. Placówka kultury powstała z inicjatywy kierownika jednej z ówczesnych polskich grup teatralnych Józefa Texela. Przekonał właściciela hotelu „Victoria”, Wilhelma Kerna, o konieczności otwarcia teatru. W 1877 roku na wewnętrznym dziedzińcu hotelu wzniesiono jednopiętrowy budynek, który stał się pomieszczeniem dla teatru o nazwie „Victoria”.
W teatrze wystawiały spektakle trupy teatralne pod kierownictwem reżyserów Michała Wołowskiego (1895-1900) i Aleksandra Zelwerowicza (1908-1909).
Teatr „Victoria” był jednym z najpopularniejszych teatrów w Łodzi pod koniec XIX wieku. O lokalu wspomniano w powieści Władysława Reymonta „Ziemia obiecana”:
„Spacerowali tak po asfaltowym powybijanym chodniku, prowadzącym przez podwórze hotelowe do gmachu teatralnego, stojącego w głębi, oświetlonego wielką latarnią elektryczną. Tłumy ludzi szły do teatru.
Powóz za powozem zajeżdżał przed hotelową bramę i wyrzucał ciężkich i przeważnie opasłych mężczyzn i bardzo wystrojone kobiety, które pootulane szły pod parasolami. Znalazł swoje miejsce w pierwszym rzędzie obok Moryca i Leona […].i odwrócony twarzą do sali zapełnionej od góry do dołu najlepszą, na jaką tylko było stać Łódź …”.
W nocy z 6 na 7 maja 1909 roku w budynku Teatru „Victoria” wybuchł pożar. Pomieszczenie teatru zostało mocno zniszczone, całkowicie spłonęły kostiumy i rekwizyty aktorów. Niestety nic nie było ubezpieczone. Tak więc jeden z najstarszych teatrów w Łodzi spłonął na zawsze.
„Thalia” – teatr dla niemieckojęzycznej społeczności miasta
Teatr pod nazwą „Thalia” powstał w Łodzi w 1882 roku. Inicjatorem jego odkrycia był łódzki przedsiębiorca pochodzenia niemieckiego Ignacy Vogel. Na jego terenie znajdowało się wiele działek, m.in. działka przy dawnej ulicy Dzielnej 18 (dzisiejsza Narutowicza 20), na której powstał Teatr „Thalia”.
Popularnie Teatr „Thalia” nazywany był niemieckim, ponieważ jego repertuar skierowany był głównie do niemieckojęzycznej społeczności Łodzi. Wystawiano tu sztuki niemieckich poetów i dramaturgów.
W okresie międzywojennym, w wyniku redukcji niemieckiej społeczności Łodzi, w budynku mieścił się Teatr Miejski, zwany także Polskim. W 1921 roku lokal przeżył pożar. Po renowacji dawny Teatr „Thalia” mieścił salę taneczną, a następnie kino.
Teatry amatorskie, letnie i inne
Oprócz wspomnianych łódzkich teatrów, które istniały na przełomie XIX i XX wieku, w mieście działały również teatry variete i teatry letnie, a także przyjeżdżały zespoły teatralne z innych miast. Wystawiali spektakle w ogrodach restauracyjnych oraz w największych ówczesnych hotelach w Łodzi.
Amatorskie kółka dramatyczne istniały również w niektórych dużych zakładach przemysłowych. Podobne kręgi działały przy fabrykach Karola Scheiblera, Juliusza Kunitzera i innych znanych przemysłowców miasta Łódź.
Jego kółka dramatyczne miały również różne Łódzkie stowarzyszenia i stowarzyszenia. Na przykład Stowarzyszenie Zawodowe Robotników Przemysłu Włóknistego „Jedność”, Rzemieślnicze Towarzystwo Śpiewacze „Lira” i inne.
