Teatr Nowy im. Kazimierza Dejmka w Łodzi został założony w 1949 roku, kiedy Polska znajdowała się pod wpływem Związku Radzieckiego. Był to okres socrealizmu, więc repertuar teatru był początkowo nacechowany politycznie. Z czasem jednak program Teatru Nowego uległ zmianie.
Ważną postacią dla tej instytucji kultury był Kazimierz Dejmek, który przez wiele lat był jej dyrektorem i kierownikiem artystycznym. W 2008 roku teatr otrzymał jego imię. Na deskach Teatru Nowego przez lata występowało wielu wybitnych polskich aktorów: Mieczysław Voit, Bogdan Baer, Tadeusz Teodorczyk, Urszula Modrzyńska oraz inni, pisze lodz-trend.eu.
Powstanie teatru
Historia Teatru Nowego w Łodzi rozpoczęła się w 1949 roku. Wówczas Grupa Młodych Aktorów, kierowana przez reżysera i aktora Kazimierza Dejmka, zorganizowała cykl seminariów poświęconych systemowi Stanisławskiego, czyli teorii teatru opracowanej przez Konstantego Stanisławskiego. To właśnie Grupa Młodych Aktorów stworzyła Teatr Nowy. Zespół nowo powstałej instytucji artystycznej liczył początkowo 23 osoby. W jego skład wchodzili między innymi: Kazimierz Dejmek, który został pierwszym dyrektorem teatru, Janusz Warmiński, Danuta Mancewicz, Barbara Rachwalska, Wojciech Pilarski oraz inni.
Teatr rozpoczął swoją działalność od przedstawienia sztuki Vaška Kani „Brygada szlifierza Karhana”. Odbyło się to w listopadzie 1949 roku.
Warto zauważyć, że Teatr Nowy powstał w latach, gdy Polska znajdowała się pod wpływem ZSRR, a w świecie sztuki dominował styl socrealizmu. Dlatego też program nowo powstałego teatru miał podłoże polityczne, ukierunkowane na wychowanie człowieka socjalistycznego.
Pierwszym dyrektorem i kierownikiem artystycznym Teatru Nowego był aktor i reżyser Kazimierz Dejmek. Stanowisko to objął w 1950 roku i pełnił je z przerwami przez wiele lat.
Od pierwszych lat istnienia teatr stał się popularny. Polska historyczka i krytyczka teatralna Marta Fik pisała, że Teatr Nowy nigdy nie chciał być tylko agitatorem idei socjalistycznych.
„Tak naprawdę trudno do końca wyjaśnić, skąd wziął się jego ogromny sukces, biorąc pod uwagę wszystkie wymogi i ograniczenia czasów socjalizmu. Ten teatr był potrzebny, i to nie tylko politycznie” — pisała Marta Fik.
Spektakle w pierwszych latach działalności teatru
Tak więc, jak wspomniano powyżej, repertuar teatru w pierwszych latach jego działalności zorientowany był na klasę robotniczą. Na scenie Teatru Nowego można było zobaczyć serię sztuk socjalistycznych wystawianych przez obsadę. Były to m.in. “Makar Dubrawa” Ołeksandra Korniejczuka (1950), “Bohaterowie dnia powszedniego” Évy Mándi (1950), “Horsztyński” Juliusza Słowackiego w reżyserii Janusza Warmińskiego (1951).
W 1954 roku w Teatrze Nowym odbyła się premiera sztuki “Domek z kart” polskiego poety i dramaturga Emila Zegadłowicza w reżyserii Kazimierza Dejmka i Janusza Kłosińskiego. Wystawiono również sztukę Włodzimierza Majakowskiego „Łaźnia”.
W połowie lat 50. repertuar teatru zaczął się stopniowo poszerzać. Na scenie teatru widzowie mogli zobaczyć dramaty polskiego dramaturga i poety Stanisława Wyspiańskiego „Noc listopadowa” (1956) i „Akropolis” (1959). Obie sztuki wyreżyserował Kazimierz Dejmek. Ponadto w Teatrze Nowym odbyła się premiera komedii “Don Juan” francuskiego pisarza Moliera w reżyserii Bohdana Korzeniowskiego (1955) oraz “Nie-Boska komedia” Zygmunta Krasińskiego (1959).
Pod koniec lat 50. i w latach 60. w Teatrze Nowym wystawiano premiery okresu odwilży, w tym “Święto Winkelrieda” Jerzego Andrzejewskiego i Jerzego Zagórskiego (1956), “Żywot Józefa” Mikołaja Reja (1959), “Historię o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim” autora utworów religijnych Mikołaja z Wilkowiecka (1961) i “Barbarę Radziwiłłównę” Alojzego Felińskiego (1958).
W czasie pierwszej dyrektorskiej kadencji Kazimierza Dejmka na deskach Teatru Nowego w Łodzi dominowały sztuki z repertuaru polskiego. Później dołączyło do nich wiele produkcji zagranicznych. W szczególności “Czerwona magia” Michela de Ghelderode’a (1963), “Inspektor” Nikołaja Gogola (1968), “Życie jest snem” Calderóna de la Barki (1969), “Czekając na Godota” Samuela Becketta (1973) i “Idiota” Fiodora Dostojewskiego (1971).
W drugiej połowie lat 60. Teatrem Nowym kierował Janusz Kłosiński. W tym okresie na scenie dominował repertuar ludowy. Wystawiono między innymi komedię “Pan Geldhab” (1964) oraz sztukę “Damy i huzary” (1967).
Na początku lat 70. repertuar Teatru Nowego poszerzył się o współczesne sztuki polskie i zagraniczne. Widzowie mogli zobaczyć „Wygnańców” Jamesa Joyce’a (1972) i „Amerykę” Franza Kafki w inscenizacji polskiego reżysera Zygmunta Hübnera (1971).
Kazimierz Dejmek i Nowy Teatr
Polski aktor teatralny i reżyser Kazimierz Dejmek stał się znaczącą postacią w historii Teatru Nowego w Łodzi. Artysta urodził się 17 maja 1924 roku w Kowlu (Wołyń, Ukraina). Z pochodzenia był Czechem. W czasie II Wojny Światowej przyszły artysta teatru brał udział w antyhitlerowskim Ruchu Oporu, a w 1943 roku został bojownikiem Armii Krajowej.
W 1946 roku Kazimierz Dejmek studiował aktorstwo dramatyczne jako ekstern, a rok później zadebiutował twórczo na deskach teatru. W 1949 roku został studentem łódzkiej Szkoły Filmowej. W tym samym czasie grał na scenach teatrów w Łodzi, Rzeszowie i Jeleniej Górze.
Kazimierz Dejmek uważany jest za założyciela Teatru Nowego w Łodzi. Początkowo instytucja artystyczna była zarządzana kolektywnie, a w 1950 roku Dejmek został dyrektorem i kierownikiem artystycznym. Teatrem Nowym kierował z przerwami od 1950 do 1962 roku, a następnie pełnił tę funkcję w latach 1974-1979, a także w 2002 roku. Pod dyrekcją Kazimierza Dejmka w Teatrze Nowym wystawiono wiele sztuk, z których najważniejsze zostały wymienione powyżej.
Polski pisarz i historyk teatru Zbigniew Raszewski pisał o Kazimierzu Dejmku, że „zawsze miał strategię i brał pod uwagę różne możliwości teatru”.
Za pierwszej dyrekcji Dejmka na scenie Teatru Nowego w Łodzi dominowały sztuki z repertuaru polskiego, później dołączyły dramaty zagraniczne. Okres drugiej dyrekcji Kazimierza Dejmka charakteryzował się powrotem na deski teatru polskiej dramaturgii współczesnej. W szczególności reżyser inscenizował „Wacława” Sławomira Młodzika, „Operetkę” Witolda Gombrowicza oraz dramat polityczny „Wielki Fryderyk” Adolfa Nowaczyńskiego.
W latach 1962-1968 Dejmek był dyrektorem i kierownikiem artystycznym Teatru Narodowego w Warszawie. Reżyser wystawiał spektakle nie tylko na scenach polskich, ale także za granicą.
W latach 1993-1996 pełnił obowiązki Ministra Kultury i Sztuki. W 2008 roku Teatr Nowy w Łodzi otrzymał imię Kazimierza Dejmka.
Repertuar teatru w latach 80-90 XX wieku
W 1980 roku dyrektorem Teatru Nowego został Wojciech Pilarski. W latach 80. w repertuarze teatru znalazły się spektakle wystawiane przez Kazimierza Dejmka, a także adaptacje znanych sztuk Szekspira i Moliera oraz polska dramaturgia współczesna.
W latach 1993-1998 teatr był zamknięty z powodu remontu. Po pięcioletniej przerwie instytucja artystyczna wznowiła działalność przedstawieniem „Fausta” Johanna Goethego. W latach 1999-2002 dyrektorem artystycznym Teatru Nowego w Łodzi był Mikołaj Grabowski. W 2002 roku na stanowisko dyrektora artystycznego Teatru Nowego powrócił Kazimierz Dejmek.
Po śmierci Dejmka w 2003 roku prezydent Łodzi mianował Grzegorza Królikiewicza dyrektorem artystycznym teatru.
Spektakle w teatrze wystawiane są na dwóch scenach — dużej, mieszczącej 380 widzów, oraz małej dla 150 osób, która została otwarta w 2001 roku.
W 2019 roku Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego nadało Teatrowi Nowemu Srebrny Medal “Zasłużony Kulturze Gloria Artis”.
Znani aktorzy Teatru Nowego
Na przestrzeni lat Teatr Nowy w Łodzi wychował wiele pokoleń utalentowanych aktorów. Do najwybitniejszych aktorów łódzkiej sceny Teatru Nowego należą: Bogdan Baer, Marek Barbasiewicz, Barbara Wałkówna, Wiesława Mazurkiewicz, Mieczysław Voit, Andrzej Żarnecki, Tadeusz Teodorczyk, Urszula Modrzyńska i inni.
