Teatr „Victoria” w Łodzi istniał w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku. Placówka Kultury mieściła się przy głównej ulicy miasta – Piotrkowskiej, obok słynnego Hotelu „Victoria”. Właściwie stąd wzięła się nazwa teatru. Okres prosperity Teatru „Victoria” przypadł na czas, kiedy kierował nim znany polski działacz teatralny i reżyser Aleksander Zelwerowicz. Jednak ten okres nie trwał długo, ponieważ wkrótce budynek teatru całkowicie spłonął. Tak zniknął jeden z pierwszych stałych teatrów w Łodzi, pisze lodz-trend.eu.
Prehistoria powstania teatru „Victoria”
Jeden z najstarszych teatrów w Łodzi „Victoria” znajdował się przy ulicy Piotrkowskiej 67. Zanim zagłębimy się w ciekawą i trudną historię tej instytucji artystycznej, zacznijmy od prehistorii jej pojawienia się. Od 1820 roku właściciele działki przy dzisiejszej Piotrkowskiej 67 ciągle się zmieniali.
W 1829 roku teren objął tkacz przybyły z Czech, Antoni Reinhold. Nowy właściciel zobowiązał się do utrzymywania w ciągłym ruchu fabryki płucienniczo bawełniane oraz do wystawienia domu drewnianego pod gontami.
Dokument z 1846 roku wymienia jako właściciela nieruchomości Gabriela May’a, zaś dokument z 1862 roku, Augusta Guse, a później jego właścicielem został brat Augusta — Marcin Guse.
Wkrótce po wykupieniu gruntu działki nieruchomość przeszła w ręce Juliusza Kunitzera. Ten błyskawicznie sprzedał ją Wilhelmowi Kernowi.
W 1876 roku Wilhelm Kern zbudował na zakupionej od Kunitzera działce hotel z 30 pokojami i restauracją. Placówka rekreacyjna otrzymała nazwę „Victoria”.
Jednak hotel i restauracja nie stały się powołaniem Kerna – wynajmował swój majątek. W 1888 roku właścicielem hotelu i restauracji został ówczesny najemca Emil Freudenberg.
Warto zauważyć, że hotel „Victoria” i restauracja, które znajdowały się przy ulicy Piotrkowskiej 67, cieszyły się dużą popularnością wśród mieszkańców i gości Łodzi. Było to nie tylko popularne miejsce do noclegu i stołowania, ale także miejsce spotkań ówczesnej elity twórczej miasta.
Józef Texel i Teatr „Victoria”
Teatr „Victoria” został zbudowany w 1877 roku z inicjatywy aktora teatralnego i śpiewaka Józefa Texla. To on namówił ówczesnego właściciela hotelu „Victoria” Wilhelma Kerna do wzniesienia za lokalem rekreacyjnym budynku, który będzie służył na potrzeby teatru.
Był to jednopiętrowy budynek pokryty papą. Początkowo zakład sztuki nazywał się „teatrem Kerna”, ale później otrzymał nazwę „Victoria”, ponieważ znajdował się obok hotelu o tej samej nazwie.
Pierwszy spektakl na scenie Teatru „Victoria” odbył się 2 października 1877 roku. Aktorzy pod kierownictwem Józefa Texla wystawili operetkę „Paziowie królowej Marysieńki”. Widzowie mogli cieszyć się przedstawieniami teatralnymi w „Victorii” w sezonie teatralnym 1877-1878.
Jednak już w lutym 1878 roku trupa teatralna Texla postanowiła na jakiś czas opuścić Łódź i wyruszyć w trasę po miastach ówczesnego Królestwa Polskiego.
Mimo to Texel nie porzucił pomysłu prowadzenia teatru stałego w Łodzi. Do miasta powrócił 3 grudnia 1878. Wraz z Ludwigiem Stumpfem postanowił kupić Teatr „Victoria” od Wilhelma Kerna. Transakcja kosztowała Texla i Stumpfa 85 tys.zł.
Nawiasem mówiąc, w umowie sprzedaży Teatr „Victoria” Kern włączył bezpłatne korzystanie z połowy loży teatralnej.
Przez prawie cztery lata Józef Texel był współwłaścicielem jednego z najstarszych teatrów w Łodzi. W tym czasie znacznie zmodernizował budynek. Ukończono drugie piętro i dużą salę orkiestrową, dobudowano wejście i przeprowadzono oświetlenie gazowe. Fasada teatru została ozdobiona pilastrami. A w lokalu na wszystko otworzył się również bufet.
W „Victorii” występowały znane wówczas zespoły, m.in. Puchniewskiego i Górskiego. Niestety, pomimo starań Texla i aktorów teatru, zainteresowanie „Victorią” wśród łodzian było niewystarczające. Teatr nie otrzymał również żadnej pomocy od władz ani zamożnych przemysłowców. Dochody ze sprzedaży biletów nie wystarczały na pokrycie kosztów utrzymania teatru.
Polscy badacze historii teatru tłumaczyli niską frekwencję „Victorii” w pierwszych latach jej istnienia tym, że „potrzeba stałego teatru nie stała się jeszcze koniecznością dla większości łodzian”.
Dlatego pod groźbą upadku finansowego Józef Texel zrezygnował z zarządzania „Victorią” i przekazał swoje prawa do połowy majątku Stumpfowi. W 1882 roku Texel ponownie wyruszył w trasę koncertową ze swoim zespołem teatralnym.
Pomimo gorzkiego doświadczenia w prowadzeniu teatru „Victoria” Texel nie zapomniał o Łodzi i chętnie odwiedzał miasto wraz ze swoją trupą teatralną. W 1890 podjął decyzję o osiedleniu się na stałe w Łodzi.
Co ciekawe, drogi życia ponownie zaprowadziły go do Teatru „Victoria”. W ostatnich latach życia Texel pracował w „Victorii” jako kasjer biletów. Inicjator pierwszego stałego teatru w Łodzi zmarł w 1904 roku.
Okres rozkwitu „Victorii”
W latach 80-90 XIX wieku na scenie Teatru „Victoria” często stawiano operetki, wodewile, często występowali tu magicy i sztukmistrze. Jednak, jak pisały ówczesne gazety łódzkie, „repertuar teatru nie prezentował wysokiego poziomu artystycznego”. Ponadto odwiedzający zwracali uwagę na ściany „na ściany malowane złą klejową brązową farbą, która w korytarzach przy lożach, gdzie zwykle my i nasze żony zrzucają palta, osiada na naszych ubraniach, niszczy je i niszczy pod spodem jasne lekkie stroje pań” i narzekali na motor gazowy, który pracował w ciasnym podwórku i nasycał powietrze spalinami.
W latach 1903-1905 Teatrem „Victoria”, zwany wówczas jeszcze Teatrem Polskim lub miejskim, kierował dramaturg i działacz teatralny pochodzący ze Lwowa (Ukraina) Marian Gawalewicz. Udało mu się stworzyć dobrą trupę aktorską, a w repertuarze teatru pojawiło się wiele polskich i zagranicznych spektakli.
Jednak okres prosperity łódzkiego Teatru „Victoria” przypadał na lata 1908-1909. W tym sezonie teatralnym instytucją artystyczną kierował znany i ceniony polski aktor, reżyser i działacz teatralny Aleksander Zelwerowicz.
Wybrał świetną obsadę do dramatów i wodewili wystawianych na scenie Teatru. Zespół teatralny „Victorii” składał się z około 40 aktorów, wśród których byli: Władysław Grabowski, Karol Borowski, Maria Dąbrowska, Kazimierz Junosza-Stępowski, Jadwiga Żmijewska i inni.
Sezon teatralny w „Victorii” pod przewodnictwem Aleksandra Zelwerowicza wystawiono „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego. Spektakl odbył się w gęsto wypełnionej sali teatralnej. Zobaczyć inscenizację sztuki przybyli wówczas przedstawiciele łódzkiej finansjery i przemysłowcy wraz ze swoimi damami.
Premiera spektaklu zakończyła się burzliwymi owacjami na stojąco pod adresem Aleksandra Zelwerowicza i jego aktorów. W sezonie teatralnym 1908-1909 aktorzy teatru wystawiali komedie o lekkiej treści i sztuki o głębszym znaczeniu. Każde przedstawienie zgromadziło pełną widownię. A ówczesna łódzka prasa pisała, że pod kierownictwem Zelwerowicza Teatr „Victoria” na wysokim poziomie realizuje swoje zadania kulturalne.
Pożar w teatrze
Pewnego późnego majowego wieczoru w 1909 roku gości hotelu Victoria wystraszył dźwięk klaksonu strażackiego. Konne wozy strażackie zatoczyły łuk i wjechały w długi, wąski dziedziniec hotelu „Victoria”, gdzie w pobliżu znajdował się Teatr o tej samej nazwie.
Całe podwórze wypełnione było kłębami gryzącego dymu, który wydobywał się otworami w suterenach gmachu teatralnego. W tym czasie reżyser Teatru Aleksander Zelwerowicz był na wieczornym spacerze ulicą Piotrkowską. Szybko podbiegł do teatru, jakby przeczuwał, że to on płonie. Aktor pomógł strażakom uratować rekwizytora, który w chwili pożaru znajdował się w przybudówce teatru.
Teatr „Victoria” spłonął prawie całkowicie, pozostały po nim tylko spalone ściany. Spłonęły również wszystkie rekwizyty i kostiumy aktorów. Niestety nieruchomość nie była ubezpieczona, więc Aleksander Zelwerowicz i jego zespół zostali praktycznie z niczym
W 1911 roku na miejscu dawnego budynku teatru otworzono kino „Casino”, a od 1945 roku kino Polonia.
